γράφει ο
Γιώργος Καρανίκας
O Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος, καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο ΕΚΠΑ, γράφει για τη σημασία της λογοδοσίας για τη δημοκρατία.
«Μου κάνει εντύπωση που ετήσιες εκθέσεις του Συνηγόρου του Πολίτη συχνά περνούν απαρατήρητες», αναφέρει.
Και συνεχίζει: «Πολύ λιγότερο δημοφιλής στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης από τη διεξαγωγή εκλογών, η οριζόντια λογοδοσία είναι απαραίτητο στοιχείο των σύγχρονων δημοκρατιών.
Αυτές δεν κρίνονται πλέον μόνο με βάση τα κλασικά κριτήρια, δηλαδή την περιοδικότητα, ακεραιότητα/εντιμότητα, και πλουραλιστική συμμετοχή κατά τη διεξαγωγή ελεύθερων εκλογών.
Οι δημοκρατίες κρίνονται επίσης και από το κατά πόσον είναι αποδοτικές και δίκαιες. Λόγου χάρη, από το κατά πόσον είναι αποδοτική η απονομή δικαιοσύνης.
Η λογοδοσία δεν αφορά μόνο συγκεκριμένους τομείς (π.χ. κυβέρνηση, δικαστικό σύστημα, δημόσια διοίκηση), αλλά ευρύτερα τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Στο τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα, οι πολιτικοί επιστήμονες, προσηλωμένοι στο ερώτημα του πώς, πότε και γιατί είναι δυνατή η μετάβαση από τον αυταρχισμό στη δημοκρατία και η εδραίωση της δημοκρατίας, δεν είχαν δώσει προσοχή στη δημοκρατική λογοδοσία.
Ωστόσο, η λογοδοσία δεν αποτελεί τόσο θέμα έρευνας όσο απαίτηση, και μάλιστα πάγιο αίτημα των πολιτών.
Για παράδειγμα, με βάση έρευνα του Ευρωβαρόμετρου τον Σεπτέμβριο του 2021, το 85% των Ευρωπαίων πολιτών και το 89% των Ελλήνων συμφωνούσαν ότι χρειάζεται διαφάνεια και αποτελεσματικός έλεγχος στον τρόπο με τον οποίο δαπανώνται οι χρηματοδοτικοί πόροι του προγράμματος "Next Generation EU", δηλαδή του Σχεδίου Ανάκαμψης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ).
Το ενδιαφέρον των πολιτών για τη λογοδοσία μάλλον σχετίζεται με τη γενικότερη δυσθυμία για τη λειτουργία της δημοκρατίας.
H δυσθυμία, όχι με τη δημοκρατία ως πολίτευμα, αλλά με τον τρόπο που αυτή λειτουργεί στην πράξη, έχει καταγραφεί διαχρονικά στην ΕΕ.
Με βάση το Ευρωβαρόμετρο (και παρόμοιες έρευνες) των ετών 1973-2010, περίπου το 50-55% των Ευρωπαίων ήταν ευχαριστημένοι πολύ ή αρκετά με τη λειτουργία της δημοκρατίας, ενώ οι υπόλοιποι δεν ήταν ευχαριστημένοι (GESIS, 2010).
Στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης της περασμένης δεκαετίας, στις ευρωπαϊκές χώρες με τα βαρύτερα οικονομικά προβλήματα (π.χ. Ελλάδα, Πορτογαλία), η ικανοποίηση από τη δημοκρατία παρουσίασε απότομη πτώση.
Τον Μάρτιο του 2021 η ικανοποίηση από τη δημοκρατία στις χώρες της ΕΕ ήταν κατά μέσο όρο στο 54% (Bertelsmann Stiftung, 2021).
Η αίσθηση ότι οι πολίτες δεν μπορούν να επηρεάσουν τη λήψη των αποφάσεων και ότι οι πολιτικοί αξιωματούχοι δεν λογοδοτούν είναι μέρος αυτού του προβλήματος.
Τι είναι όμως η λογοδοσία; Κάπως σχηματικά, λογοδοσία στη δημοκρατία σημαίνει ότι οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι δίνουν λόγο στους εκλογείς τους, τούς αποδίδουν λογαριασμό.
Με τη στενή έννοια "λογοδοσία… είναι η υποχρέωση έκθεσης πεπραγμένων. Ευρύτερα, ταυτίζεται με την έννοια της ευθύνης.
Με αυτή τη δεύτερη έννοια, το άτομο είναι υπεύθυνο για τις ενέργειές του έναντι άλλου φορέα.
Ο φορέας αυτός έχει την εξουσία να αξιολογεί και ενδεχομένως να επιβάλλει κυρώσεις" (Hague και Harrop, 2011: 628).
Σημαντική προϋπόθεση της λογοδοσίας είναι προφανώς η διαφάνεια. Χωρίς αυτήν, εφόσον τυχόν κυβέρνηση και δημόσια διοίκηση εργάζονταν εν κρυπτώ, η λογοδοσία θα ήταν αδύνατη. Η διαφάνεια είναι αναγκαία συνθήκη για τη λογοδοσία. Δεν είναι όμως επαρκής.
Για παράδειγμα, στην Ελλάδα από το 2010 υφίσταται το ηλεκτρονικό σύστημα "Διαύγεια", μια καινοτομία που έχει επαινεθεί διεθνώς. Καμία διοικητική πράξη δεν έχει νομική ισχύ, εφόσον δεν έχει αναρτηθεί στη "Διαύγεια".
Ωστόσο, σήμερα, τέτοιες δυνατότητες υπερεθνικής λογοδοσίας είναι ισχνές.
Η λογοδοσία λαμβάνει χώρα σε εθνικό και τοπικό επίπεδο, τόσο με τη διεξαγωγή εκλογών, ώστε οι πολίτες να κρίνουν με την ψήφο τους τις επιδόσεις των αξιωματούχων που επιζητούν την επανεκλογή τους, όσο και στη διάρκεια της θητείας μιας κυβέρνησης ή μιας πλειοψηφούσας παράταξης σε επίπεδο Περιφέρειας ή Δήμου.
Οι πολίτες επιζητούν τη λογοδοσία από όσους έχουν εκλεγεί για να κυβερνούν, όσους ασκούν διοίκηση και όσους απονέμουν δικαιοσύνη.
Η αξίωση για λογοδοσία δεν αποσκοπεί απαραίτητα στο να προσφερθούν σε πολίτες, οργανώσεις και επιχειρήσεις υψηλότεροι μισθοί, συντάξεις και επιδόματα ή περισσότερες υπηρεσίες, αγαθά, επιδοτήσεις και φοροαπαλλαγές.
Η λογοδοσία αποσκοπεί στο να επανακτήσουν οι πολίτες την εμπιστοσύνη τους στη λειτουργία της δημοκρατίας.
Γιατί η δημοκρατία, εντέλει, δεν κρίνεται μόνο από τις δυνατότητες δημοκρατικής συμμετοχής που παρέχει ή τα αγαθά που προσφέρει στους πολίτες, αλλά επίσης -αν όχι κυρίως- από το κατά πόσον πείθει ότι λειτουργεί με διαφάνεια και δικαιοσύνη.
