γράφει ο
Τάσος Αποστολίδης
Η Θάσος βιώνει σύμφωνα με επιστημονική μελέτη την απόλυτη κατάρρευση του πρωτογενούς της τομέα, σε επίπεδα εξαφάνισης, καθώς καταγράφεται μείωση των αγροτικών εκμεταλλεύσεων που φτάνει έως και το 100%.
Αν εξαιρέσει κανείς τις εναπομείνασες μορφές αγροτικής παραγωγής, όπως το ελαιόλαδο και το μέλι, η μαζική μετάβαση της τοπικής οικονομίας στον τουρισμό έβαλε στο περιθώριο τις παραδοσιακές καλλιέργειες και την αλιεία, μετασχηματίζοντας τον παραγωγικό ιστό του νησιού.
Τα επίσημα δεδομένα αποτυπώνουν μια κατάσταση που μοιάζει μη αναστρέψιμη. Η Θάσος είναι μεταξύ της δεκάδας νησιών που πρωταγωνιστούν αρνητικά σε πανελλαδικό επίπεδο, επιβεβαιώνοντας με αριθμούς πως η τουριστική ανάπτυξη εκτόπισε τη συστηματική γεωργία.
Η νησιωτική «αποικιοποίηση»
Η εικόνα της Θάσου δεν αποτελεί μεμονωμένο γεγονός, αλλά το πιο ακραίο σύμπτωμα μιας ευρύτερης αλλαγής που συντελείται στη νησιωτική Ελλάδα. Μια εκτενής μελέτη του Πανεπιστημίου Αιγαίου, η οποία ανέλυσε τα δεδομένα 80 νησιών κατά την πεντηκονταετία 1961-2010, αποκαλύπτει τον πραγματικό αντίκτυπο της τουριστικής βιομηχανίας.
Ο Θανάσης Κίζος, καθηγητής στο Τμήμα Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, προσεγγίζει το φαινόμενο κάνοντας λόγο για μια ιδιότυπη «αποικιοποίηση».
Το νέο παραγωγικό τοπίο στα νησιά διαμορφώνεται πλέον από επενδυτές, ιδιοκτήτες δεύτερης κατοικίας, ψηφιακούς νομάδες και συνταξιούχους. Αυτές οι νέες πληθυσμιακές ομάδες αναζητούν ένα ελκυστικό καταναλωτικό σκηνικό στο Αιγαίο, επιβάλλοντας νέες οικονομικές προτεραιότητες που θέτουν την πρωτογενή παραγωγή εκτός κάδρου.
Σε πανελλαδικό επίπεδο, τα δεδομένα είναι αμείλικτα. Κατά μέσο όρο, οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις στα ελληνικά νησιά μειώθηκαν κατά 39% μέσα σε μισό αιώνα. Η πιο ραγδαία και απότομη πτώση του πρωτογενούς τομέα σημειώθηκε τη δεκαετία μεταξύ 1971 και 1991, περίοδο που ταυτίζεται με τη μαζική ανάπτυξη των τουριστικών υποδομών.
Ο χάρτης της συρρίκνωσης
Εξετάζοντας τα αναλυτικά στοιχεία, η Θάσος κατατάσσεται στην πρώτη και πλέον επιβαρυμένη κατηγορία, με τις απώλειες στις αγροτικές εκμεταλλεύσεις να κυμαίνονται από 90% έως 100%. Στην ίδια δραματική κλίμακα απόλυτης συρρίκνωσης, όπου η καλλιέργεια της γης πρακτικά σταμάτησε, περιλαμβάνονται επίσης η Σκόπελος, η Σέριφος, η Χίος, η Ιθάκη, το Αγαθονήσι, η Νίσυρος, ο Κάλαμος, η Χάλκη, τα Ψαρά, οι Οινούσσες και ο Άγιος Ευστράτιος.
Στην αμέσως επόμενη κατηγορία, με εντυπωσιακή μείωση της τάξης του 90% έως 80%, η μελέτη τοποθετεί μια μεγάλη ομάδα νησιών όπου η παραγωγική βάση έχει υποστεί ανεπανόρθωτο πλήγμα. Σε αυτήν ανήκουν η Λέρος, η Ίος, η Τήνος, η Κάλυμνος, τα Αντικύθηρα, η Σαλαμίνα, το Αγκίστρι, η Κίμωλος, η Λέσβος, η Σίκινος, η Σάμος, η Τήλος, οι Οθωνοί και η Ερείκουσα.
Σε καλύτερη μοίρα… Μύκονος & Σαντορίνη
Συνεχίζοντας την αποτύπωση του χάρτη, ποσοστά πτώσης από 80% έως 70% καταγράφονται στην Πάτμο, τον Πόρο, τη Σαντορίνη, τα Κύθηρα, την Κύθνο, την Κεφαλλονιά, την Κέα, τη Σκιάθο, τη Σύρο, την Ικαρία, τη Θηρασιά και τη Μύκονο. Είναι εμφανές ότι οι δημοφιλέστεροι προορισμοί της χώρας έχουν εγκαταλείψει προ πολλού τη συστηματική αγροτική παραγωγή.
Η υποχώρηση του τομέα παραμένει έντονη, σε επίπεδα 70% με 60%, για την Ανάφη, την Ύδρα, το Μαθράκι, τη Μήλο, τη Σίφνο, τους Παξούς, τη Λήμνο, την Άνδρο, την Ηρακλειά, τη Φολέγανδρο, τη Δονούσα και την Κω. Εκεί, περισσότερες από τις μισές μονάδες παραγωγής διέκοψαν οριστικά τη λειτουργία τους.
Μικρότερες, αλλά εξίσου καθοριστικές μειώσεις από 60% έως 50%, υπέστησαν η Κέρκυρα, οι Λειψοί, οι Σπέτσες, η Σχοινούσα, η Πάρος, η Αμοργός και η Σκύρος. Στο χαμηλότερο κλιμάκιο, με πτώση από 50% έως 40%, εντοπίζονται το Καστελλόριζο, η Αντίπαρος, η Νάξος, ο Καστός και η Κάρπαθος. Τέλος, τις μικρότερες απώλειες σε όλη την επικράτεια, μεταξύ 40% και 30%, κατέγραψαν μόνο η Κάσος και η Αστυπάλαια.
Εντατικοποίηση & μονοκαλλιέργεια
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της Μάχης Τράτσα στην εφημερίδα «Το Βήμα», η εγκατάλειψη της γης δεν έπληξε όλους τους παραγωγικούς κλάδους με τον ίδιο τρόπο. Οι ετήσιες καλλιέργειες, όπως τα σιτηρά και τα ψυχανθή, υπέστησαν κάθετη καθίζηση της τάξης του 74%, ενώ σε πολλά από τα εξεταζόμενα νησιά εξαφανίστηκαν εντελώς.
Το ιστορικό μοντέλο της συμπληρωματικής γεωργίας και κτηνοτροφίας διασπάστηκε, δίνοντας τη θέση του σε αυστηρά διαχωρισμένες δραστηριότητες.
Στην κτηνοτροφία, τα στοιχεία δείχνουν μια βίαιη εντατικοποίηση. Ενώ ο αριθμός των εκμεταλλεύσεων με πρόβατα μειώθηκε κάθετα κατά 78%, ο αριθμός των ζώων ανά εκτροφή αυξήθηκε κατά 71,4%. Οι μικροί παραγωγοί αποχώρησαν, και ο κλάδος συγκεντρώθηκε σε λιγότερες, μεγάλες μονάδες. Σε περιοχές ωστόσο με σοβαρό πρόβλημα λειψυδρίας, όπως η Ύδρα και η Ανάφη, η κτηνοτροφία έχει πρακτικά εξαλειφθεί.
Η μετατόπιση προς τις υπηρεσίες φιλοξενίας δημιουργεί ένα επισφαλές οικονομικό μοντέλο. Όπως προκύπτει από τη μελέτη, η τοπική ταυτότητα και η παραδοσιακή γαστρονομία αποκόπτονται από την πρωτογενή παραγωγή και μετατρέπονται απλώς σε ένα εμπορικό «πακέτο» προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις των τουριστών. Η γη παύει να είναι πηγή ζωής και μετατρέπεται απλώς σε ντεκόρ.
Τα ψηφιακά εργαλεία & τα εμπόδια στη Λήμνο
Απέναντι σε αυτή τη σαρωτική αλλαγή που απειλεί την τοπική βιοποικιλότητα, το Πανεπιστήμιο Αιγαίου επιχείρησε να παρέμβει μέσω της τεχνολογίας, αξιοποιώντας την προσέγγιση της «επιστήμης των πολιτών» (citizen science). Η ερευνητική ομάδα ανέπτυξε εφαρμογές που επιτρέπουν στους αγρότες να φωτογραφίζουν είδη χλωρίδας και πανίδας, τροφοδοτώντας βάσεις δεδομένων.
Η πρακτική εφαρμογή, όμως, έδειξε ότι το οικονομικό κίνητρο είναι ο καθοριστικός παράγοντας. Στη Λήμνο, η προσπάθεια χαρτογράφησης καλλιεργειών σιταριού, κριθαριού και φρυγανικών βοσκοτόπων συγκέντρωσε ελάχιστη συμμετοχή, καθώς οι παραγωγοί δεν έβλεπαν κανένα άμεσο κέρδος.
Στον αντίποδα, στα Κύθηρα, η ίδρυση συνεταιρισμού για το ελαιόλαδο και η εξασφάλιση πρόσβασης στη γερμανική αγορά με καλύτερες τιμές, αποτέλεσε ισχυρό κίνητρο για την ένταξη των παραγωγών σε διαδικασίες πιστοποίησης.
Παράλληλα, δημιουργήθηκαν εξειδικευμένα εργαλεία όπως η Android εφαρμογή ελέγχου δακοκτονίας μέσω GPS. Το σύστημα καταγράφει σε πραγματικό χρόνο τις επισκέψεις του εργάτη στις παγίδες και χρησιμοποιείται ήδη από τις Διευθύνσεις Αγροτικής Οικονομίας σε περιοχές όπως η Λέσβος, η Σάμος, η Χαλκιδική και η Θεσπρωτία.
Οι 6 εξαιρέσεις
Μέσα στον απόλυτο κανόνα της αποαγροτοποίησης, τα στοιχεία δείχνουν μόλις έξι εξαιρέσεις όπου καταγράφηκε αύξηση στην ενασχόληση με τον πρωτογενή τομέα την τελευταία πεντηκονταετία.
Η Αίγινα σημείωσε τη μεγαλύτερη άνοδο (73,2%) και ακολουθούν οι Φούρνοι (59%), η Αλόννησος (18,7%), η Ρόδος (11%), η Ελαφόνησος (5,1%) και η Ζάκυνθος (2%). Αυτές οι περιοχές παραμένουν οι μοναδικές αντιστάσεις σε ένα νησιωτικό μοντέλο που έχει ήδη παραδοθεί αμετάκλητα στον τουρισμό.
