γράφει ο
Τάσος Αποστολίδης
Πολλοί αναρωτιούνται γιατί τα καλοκαίρια ανεβαίνουν παραστάσεις αρχαίου δράματος συνέχεια με τα ίδια και τα ίδια έργα των τριών μεγάλων τραγικών μας.
Η απάντηση είναι απλή. Διότι αυτά σώζονται.
Είναι 7 έργα του Αισχύλου, 7 του Σοφοκλή και 19 του Ευριπίδη. Κάποια από αυτά, που είναι πιο δημοφιλή, παρουσιάζονται συχνότερα, με νέες κάθε φορά προσεγγίσεις.
Φέτος όμως οι φίλοι του αρχαίου δράματος θα έχουν την ευκαιρία να δουν επί σκηνής για πρώτη φορά ένα έργο που δεν έχει ανεβεί ποτέ ξανά εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Πρόκειται για τα «Θραύσματα» του Ευριπίδη. Και, όχι, δεν υπάρχει έργο του με αυτόν τον τίτλο όμως αυτό το όνομα έδωσαν οι σύγχρονοι του θεάτρου στην ειδική παράσταση που έχουν ετοιμάσει με τα κομμάτια των μερικώς σωζόμενων έργων του μεγάλου τραγικού.
Η γενική δοκιμή στη Θάσο με λίγους θεατές
Ενδιαφέρουσα συγκυρία αποτελεί το γεγονός ότι αυτή θα είναι και η μοναδική παράσταση που θα ανεβεί φέτος στο, εδώ και 12 χρόνια κλειστό λόγω εργασιών, αρχαίο θέατρο Θάσου.
Μάλιστα λέγεται ότι η παράσταση θα ανεβεί με φυσικό φως και για αυτό το λόγο έχει οριστεί ώρα έναρξης περίπου δύο ώρες νωρίτερα από τη συνηθισμένη.
Μετά τις εργασίες αναστήλωσης, σε αυτή τη φάση, η χωρητικότητα του αρχαίου θεάτρου Θάσου είναι περίπου 1.000 άτομα. Ωστόσο, σύμφωνα με πληροφορίες, στη μοναδική παράσταση που θα ανεβεί αυτό το καλοκαίρι θα χρησιμοποιηθούν μόνο οι 400 θέσεις.
Πρόκειται για μια «πιλοτική λειτουργία» για να ελεγχθεί στην πράξη ο χώρος, πριν κλείσει και πάλι για το κοινό για την επόμενη φάση των εργασιών.
Η είσοδος θα είναι ελεύθερη όμως οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να κάνουν κράτηση μέσω του Εθνικού Θεάτρου, όμως το σύστημα δεν έχει ακόμη ανοίξει, τουλάχιστον όχι μέχρι την στιγμή που γράφονταν αυτές οι γραμμές.
Αυτή η γενική δοκιμή θα γίνει σε «μετρημένα στα δάχτυλα» θέατρα νησιών και της Αττικής:
Πρόγραμμα περιοδείας
11/07 | Αρχαίο Θέατρο Μήλου | 19.30
18/07 | Αρχαίο Θέατρο Ερέτριας | 19.30
26/07 | Αρχαίο Θέατρο Θάσου | 19.30
30/07 | Αρχαίο Θέατρο Μυτιλήνης* | 19.30
01/08 | Αρχαίο Θέατρο Ηφαιστίας Λήμνου* | 19.30
02/08 | Αμφιθέατρο Μαρασλείου Σχολής Αγ.Ευστράτιου | 19.30
27/08 | Αρχαίο Θέατρο Καρθαίας Κέας | 17.30
03/09 | Αρχαίο Θέατρο Τραχώνων στον Άλιμο | 19.00
06/09 | Αρχαίο Θέατρο Ζέας στον Πειραιά* | 19.00
Μια παράσταση που συνδυάζει την επιστήμη
της αρχαιολογίας με την τέχνη του θεάτρου
Τα «Θραύσματα» του Ευριπίδη αποτελούν μια παράσταση αρχαιολογίας και θέατρου που παρουσιάζεται δωρεάν σε επιλεγμένα αρχαία θέατρα που θεωρούνται τα «διαμαντάκια» της περιφέρειας.
Η παράσταση θα κάνει μια μικρή περιοδεία στο πλαίσιο του προγράμματος «Γνωριμία με Αρχαία Θέατρα της Ελλάδας».
Το έργο σκηνοθετεί ο Ευθύμης Θέου και η είσοδος θα είναι ελεύθερη για το κοινό, μόνο όμως κατόπιν κράτησης. Δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί αν οι θεατές θα κληθούν να πληρώσουν το εισιτήριο εισόδου στους αρχαιολογικούς χώρους, όπως συνέβη πέρυσι στο πλαίσιο ανάλογης δράσης.
Το Εθνικό Θέατρο συνεργάζεται για 2η χρονιά με το Υπουργείο Πολιτισμού και το Σωματείο «Διάζωμα». Αυτή τη φορά για να ζωντανέψουν επί σκηνής τα «Θραύσματα» του Ευριπίδη.
"Το ελληνικό κοινό θα διδαχθεί ένα εντελώς καινούριο εύρημα" είπε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη ενώ αναφερθείσα στη συνύπαρξη των αρχαίων θεάτρων με τα έργα που γράφτηκαν και παρουσιάστηκαν σε αυτά πριν από 2.500 χρόνια έκανε λόγο για ένα «προνόμιο ελληνικό».
Όπως ανέφερε ο πρόεδρος του σωματείου «Διάζωμα» Σταύρος Μπένος, στην Ελλάδα υπάρχουν 50 αρχαία θέατρα εκ των οποίων τα 20 λειτουργούν ενώ τα υπόλοιπα είναι εργοτάξια.
Τα μόνα έργα που έχουν διασωθεί ολόκληρα
Σήμερα έχουν σωθεί τα εξής έργα αρχαίου δράματος από τους τρεις μεγάλους τραγικούς:
Αισχύλος: Αγαμέμνων / Επτά επί Θήβας / Ευμενίδες / Ικέτιδες / Πέρσες / Προμηθεύς Δεσμώτης / Χοηφόροι
* επίσης σώζεται και η τριλογία «Ορέστεια» που περιλαμβάνει τις τραγωδίες Αγαμέμνων, Χοηφόροι και Ευμενίδες και συνοδευόταν από το σατυρικό δράμα Πρωτέας και αποτελεί την μοναδική αρχαία εξ ολοκλήρου σωζόμενη τριλογία.
Σοφοκλής: Αίας / Αντιγόνη / Ηλέκτρα / Οιδίπους επί Κολωνώ / Οιδίπους Τύρρανος / Τραχίνιες / Φιλοκτήτης
Ευριπίδης: Άλκηστις / Ανδρομάχη / Βάκχες / Εκάβη / Ελένη / Ηλέκτρα / Ηρακλείδες / Ηρακλής μαινόμενος / Ικέτιδες / Ιππόλυτος / Ιφιγένεια εν Αυλίδι / Ιφιγένεια εν Ταύροις / Ίων / Μήδεια / Ορέστης / Ρήσος / Τρωάδες / Φοίνισσες / Κύκλωψ (σωζόμενο σατυρικό δράμα)
Το έργο του Ευριπίδη
Ο Ευριπίδης φέρεται να έχει γράψει 92 δράματα ή 23 τετραλογίες όμως στα χρόνια αυτών που έγραψαν τις βιογραφίες του σώζονταν μόλις τα 78. Από αυτά τα έργα, τα 8 ήταν σατυρικά. Συνολικά είναι γνωστοί 81 τίτλοι έργων του όμως δεν έχει διασωθεί ολόκληρο ούτε το 1/4 αυτών.
Σήμερα, σώζονται ολόκληρα 19 έργα εκ των οποίων το ένα ανήκει στην κατηγορία του σατυρικού δράματος και τα υπόλοιπα στις τραγωδίες. Από τις 18 σωζόμενες τραγωδίες, υπάρχουν αμφιβολίες σε μερίδα ιστορικών για το αν μία από αυτές γράφτηκε στην πραγματικότητα από τον Ευριπίδη.
Ανάμεσα στα αποσπασματικώς σωζόμενα έργα του Ευριπίδη περιλαμβάνονται τα εξής: Αρχέλαος (μαζί με τα Αλκμήνη, Τήμενος, Τημενίδα αποτελούσαν μέρος της Μακεδονικής τετραλογίας του), Βελλεροφών, Ανδρομέδα, Αντιγόνη, Υψιπύλη*.
Στις μη σωζόμενες τραγωδίες περιλαμβάνονται: Τήλεφος / Άλκηστις / Ανδρομέδα / Αλκμαίων / Πελιάδες / Κρήσσαι.
Τι θα παρουσιαστεί στη Θάσο
Αν και οι δημιουργοί δεν έδωσαν στη δημοσιότητα όλες τις λεπτομέρειες αυτού του «υβριδικού» αρχαίου δράματος, υπάρχει μια γεύση για την πρώτη παρουσίαση του έργου αυτού.
Από τα αποσπασματικώς σωζόμενα έργα του Ευριπίδη, έχουν διασωθεί συνολικά πάνω από 1.000 στίχοι, είτε γραμμένοι σε κομμάτια παπύρου που βρέθηκαν θαμμένα στο χώμα της Αιγύπτου είτε σποραδικά ενταγμένοι μέσα σε άλλα κείμενα.
Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να είναι μια μεμονωμένη σκηνή, σε άλλες μπορεί να είναι μόνο λίγες διάσπαρτες γραμμές ή ακόμη και μια μόνο λέξη.
Όλα αυτά προέρχονται από έργα που το ευρύ κοινό δεν γνωρίζει όπως η προκλητική του «Ανδρομέδα», ο λυρικός «Φαέθοντας», οι ακραίοι «Κρητικοί» και ο στοχαστικός «Πολύιδος».
Η παράσταση «Θραύσματα» είναι μια ποιητική προσέγγιση αυτού του αποσπασματικού, αλλά μεγάλης θεατρικής και λυρικής δύναμης υλικού.
Με μουσική και αφήγηση παρουσιάζονται αυτούσια κομμάτια από τα χαμένα έργα αλλά και την συχνά περιπετειώδη ιστορία της ανακάλυψής τους.
Μάλιστα σύμφωνα με πληροφορίες του KavalaNews στη σκηνή του αρχαίου θεάτρου θα μεταφερθούν χώματα για να γίνει αναπαράσταση μιας ανασκαφής από την οποία έρχονται στο φως τα "Θραύσματα" που παρουσιάζονται.
Τις πληροφορίες αυτές επιβεβαίωσε χθες το Εθνικό Θέατρο με το τρέιλερ της παράστασης που έδωσε στη δημοσιότητα. ΔΕΙΤΕ ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ
Ο κόσμος θα παρακολουθήσει 90 στίχους από μη σωσμένα έργα του τραγικού ποιητή που ο αποσπασματικός του χαρακτήρας αφήνει περιθώρια για την ανοιχτή προσσέγγισή τους.
Στη σκηνή θα συμβαίνει μια κανονική ανασκαφή. Οι συντελεστές της παράστασης θα αδειάσουν δικό τους χώμα στην ορχήστρα των θεάτρων και ύστερα θα το μαζέψουν για να το μεταφέρουν σε ένα άλλο θέατρο.
Πρόκειται για μια performance στην οποία οι ηθοποιοί υποδύονται τους αρχαιολόγους αλλά ανακαλύπτουν κομμάτια αρχαίου δράματος αντί για θραύσματα αγγείων. ΔΕΙΤΕ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΠΑΡΑΚΑΤΩ
Ποιοι και πώς "δίνουν ζωή" στα "Θραύσματα"
Ο σκηνοθέτης της παράστασης Ευθύμης Θέου εργάζεται εδώ και 15 χρόνια πάνω στη σύζευξη του θεάτρου και της αρχαιολογίας. Ο ίδιος είπε: «Είναι ένα ‘υβριδικό’ είδος, που προσπαθεί να φέρει κοντά το θέατρο με την αρχαιολογία» και πρόσθεσε:
«Από τον Ευριπίδη όλοι ξέρουμε τα 19 έργα που σώζονται ακέραια. Με αφορμή, λοιπόν, αυτό το εύρημα, βουτήξαμε στα χαμένα κείμενά του από τα οποία σώζεται από μια σκηνή ως ένας διάλογος ή και μια μόνο λέξη. Ένα θραυσματικό υλικό όλο κενά και τρύπες, που αφήνει όμως περιθώρια στην προσέγγιση και την ερμηνεία του - και αυτή είναι άλλωστε και η γοητεία του».
Η σκηνοθεσία και η δραματουργική επεξεργασία είναι του Ευθύμη Θέου, ενώ τους συντελεστές συμπληρώνουν στη μεταγραφή των αποσπασμάτων και τη συνεργασία στη δραματουργία ο Κυριάκος Καρσεράς, στη δημιουργία της μουσικής σύνθεσης και τη διδασκαλία ο Κορνήλιος Σελαμσής.
Τον σκηνικό χώρο υπογράφει ο Λουκάς Μπάκας, τα κοστούμια ο Παύλος Θανόπουλος και την κίνηση η Νικολέτα Ξεναρίου.
Ερμηνεύουν: ο Ευθύμης Θέου, ο Γιώργος Κριθάρας, η Ηλέκτρα Νικολούζου, η Κατερίνα Παπανδρέου και ο Γιώργος Σύρμας.
* Πλήρης "αναστήλωση" χαμένου έργου
του Ευριπίδη μετά από πολυετή δουλειά
Ένα από τα 60 και πλέον μη σωζόμενα ή αποσπασματικώς σωζόμενα έργα του Ευριπίδη ανέβηκε για πρώτη φορά επί σκηνής πριν από 23 χρόνια, το καλοκαίρι του 2002. Πρόκειται για την τραγωδία «Υψιπύλη», με ηρωίδα την ομώνυμη βασίλισσα της Λήμνου.
Για πρώτη φορά, το 1906 ανακαλύφθηκαν σε ένα πάπυρο περί τους 450 στίχους, που υπολογίζεται ότι αποτελούσαν σχεδόν το 1/4 του έργου.
Το 1998, ο συγγραφέας και φιλόλογος Τάσος Ρούσσος ανέλαβε να «αναστηλώσει» το συγκεκριμένο έργο. Μετέφρασε τα αποσπάσματα που σώθηκαν και τα συμπλήρωσε, αφού προηγουμένως ερεύνησε κι ανέλυσε το συνολικό έργο του Ευριπίδη, αξιοποιώντας πολλές αρχαίες πηγές.
Η δουλειά του Ρούσσου έμοιαζε με αυτή που γίνεται μετά από μια ανασκαφή, όταν από μερικά θραύσματα μπορεί να ανασυντεθεί ένα αρχαίο αγγείο. Έτσι από τους 450 στίχους, το έργο έφτασε τους 1.700 στίχους, ακολουθώντας το ύφος και τη γλώσσα του ποιητή.
Όσο δύσκολο κι αν φαντάζει το έργο αυτό, υπήρξαν ορισμένες «διευκολύνσεις». Τα θραύσματα των 450 στίχων προέρχονταν από όλο το μήκος του έργου, από την αρχή, τη μέση, το τέλος. Επίσης η υπόθεση του έργου σώζεται ως περίληψη σε «Υποθέσεις» Αλεξανδρινών γραμματικών.
Επιπλέον, υπήρξε μια μονογραφία για την «Υψιπύλη» που δημοσίευσε το 1963 ο Βρετανός φιλόλογος Γκόντφρεϊ Μποντ, ο οποίος έδινε μια δική του εκδοχή για την υπόθεση του έργου. Στη συνέχεια άλλοι μελετητές ανέλυσαν το έργο του Μποντ και πρόσθεσαν δικές τους ψηφίδες στις νεότερες προσεγγίσεις.
Με άλλα λόγια, επί 100 χρόνια, οι σύγχρονοι μελετητές είχαν ήδη αναλύσει αρκετά το αποσπασματικώς σωζόμενο έργο.
Σημειώνεται ότι η Υψιπύλη θεωρείται ένα από τα τελευταία έργα του Ευριπίδη, που παίχτηκε το 408 π.Χ. μαζί με τις σωζόμενες «Φοίνισσες» και τη χαμένη «Αντιόπη».
Παρά τις «ευκολίες» από τη γνωστή υπόθεση, ο «αναστηλωτής» του έργου δυσκολεύτηκε αρκετά στην ανάπτυξη της δράσης, για την οποία επιστρατεύτηκαν εφευρήματα, «πατώντας» όμως πάντα σε χρησιμοποιημένους «κώδικες» του αρχαίου τραγικού.
Η Υψιπύλη ανέβηκε για πρώτη φορά σε αρχαίο θέατρο τον Ιούλιο του 2002, στην Επίδαυρο, από το Αμφι-Θέατρο του Σπύρου Ευαγγελάτου.
Νέες ανακαλύψεις
χαμένων έργων του Ευριπίδη
Τελευταία φορά που βρέθηκαν θραύσματα έργων του Ευριπίδη ήταν το 2022, κάτι που έγινε ευρέως γνωστό με λεπτομέρειες μόλις τον περασμένο Αυγούστο (2024).
Μετά από πολλούς μήνες εντατικής εξέτασης, δύο μελετητές του Τμήματος Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Κολοράντο στο Μπόλντερ αποκρυπτογράφησαν και ερμήνευσαν νέα σημαντικά θραύσματα έργων του Ευριπίδη, τα οποία πιστεύουν ότι είναι τα σημαντικότερα που έχουν βρεθεί εδώ και περισσότερο από μισό αιώνα.
Όλα ξεκίνησαν τον Νοέμβριο του 2022, όταν ένας αρχαιολόγος του αιγυπτιακού υπουργείου Τουρισμού και Αρχαιοτήτων έστειλε σε καθηγήτρια του Κολοράντο φωτογραφία από έναν πάπυρο που ανακαλύφθηκε σε ανασκαφές στον αρχαίο χώρο της Φιλαδέλφειας στην Αίγυπτο.
Οι μόλις 98 γραμμές που βρέθηκαν σε έναν πάπυρο επιφάνειας περίπου 27 τετραγωνικών εκατοστών έτυχαν πολύμηνης ανάλυσης από κλασικιστές επιστήμονες και ειδικούς στο έργο του Ευριπίδη. Οι επιστήμονες κατέληξαν στο ότι πρόκειται για αποσπασματικό υλικό από δύο έργα του Ευριπίδη, τον «Πολύειδο» (ή «Πολύιδο») και την «Ινώ».
Η διεθνής επιστημονική κοινότητα είχε να ανακαλύψει υλικό από χαμένα έργα του Ευριπίδη από τη δεκαετία του 1960.
